Toespraak herdenking Technische Universiteit Delft

9 mei 2017

Onno Sinke legde in zijn toespraak op 4 mei jl. een verband tussen het verzet tijdens WOII en verzet in onze huidige tijd. Sinke publiceerde in 2012 het boek Loyaliteit in verdrukking over de TU Delft tijdens de Duitse bezetting.

'Ik weet niet of, wat wij gedaan hebben, goed of slecht geweest is in het oog van God. Jax zegt dat we er ons niet om bekommerd hebben en dat dit niet goed is geweest. Maar zeker weet ik dat ik in de volle overtuiging gehandeld heb dat ik goed deed, en, mocht de daad zelf geen werking ten goede gehad hebben, dan zal toch de vaste overtuiging goedmaken, waar ons jeugdig idealisme overhaast gehandeld heeft.’

Dit is een citaat uit de afscheidsbrief van Ok van der Plas, één van de 180 Delftse studenten, recent afgestudeerden en medewerkers van wat toen nog de Technische Hogeschool Delft heette die tijdens de Tweede Wereldoorlog om het leven kwamen. Niet minder dan 118 zijn gevallen als gevolg van verzetsactiviteiten. Van der Plas maakte deel uit van de sabotagegroep van Willem Pahud die treinen heeft laten ontsporen en Duitse schepen heeft opgeblazen. Zes leden van de groep, inclusief Van der Plas, werden geëxecuteerd.

Als we vanuit het heden naar de Tweede Wereldoorlog terugkijken krijgt het verzet al snel het aura van iets bovenmenselijks. Aan de ene kant is dat terecht omdat het een minderheid was die zich met groot gevaar voor de eigen persoon actief te weer stelde tegen de Duitse bezetter. Aan de andere kant wordt het zo iets abstracts, dat ver van ons af lijkt te staan, met weinig relevantie voor het heden. Verzetslieden lijken een ander mensensoort te zijn, onaantastbare helden. Maar niets is minder waar.

De Amerikaanse emeritus hoogleraar  psychologie Philip Zimbardo stelt dat iedereen het in zich heeft om op cruciale momenten in actie te komen. Zimbardo is vooral bekend geworden door het Standford Prison Experiment uit 1971. In dit experiment, dat na zes dagen werd stopgezet, werden studenten verdeeld in bewakers en gevangenen. Al snel leefden de proefpersonen zich geheel in hun rol in met alle gevolgen van dien. Zimbardo richtte zich dus op de vraag hoe het komt mensen tot onrechtvaardige daden komen en hoe het kan dat zij niet in actie komen wanneer zij zelf geconfronteerd worden met onrecht of zien dat anderen onrechtvaardig worden behandeld.

Op een gegeven moment begon hij zich echter af te vragen waarom sommige mensen wél in actie kwamen. Hij concludeerde dat dit niet alleen afhankelijk was van de persoonlijkheid van mensen, maar dat deze houding ook in kleine stapjes aangeleerd kon worden. Bijvoorbeeld door je bewust te worden van de psychologische processen die in bepaalde situaties kunnen spelen. Zoals de neiging om je aan te passen aan de heersende opinie of het dominante gedrag van de meerderheid van de groep. Dit kan soms positief uitpakken, maar in sommige gevallen ook bijzonder negatief. Door je bewust te zijn van dit soort processen en in het dagelijkse sociale verkeer strategieën te ontwikkelen om hier mee om te gaan ben je klaar om in actie te komen op het moment dat het er op aankomt. Bijvoorbeeld bij de uitsluiting van bepaalde groepen,

Het komt er dus op neer om kritisch te blijven kijken naar je eigen gedrag en dat van anderen. Dit is ook het advies van Timothy Snyder, een Amerikaanse hoogleraar geschiedenis van Yale University. Op basis van zijn grote kennis van de Holocaust en de aanloop daartoe heeft hij twintig lessen geformuleerd om in verzet te komen tegen fascistische tendensen in het huidige Amerika van president Trump. Want verzet is niet iets abstracts dat bij het verleden hoort. Het is ook iets van deze tijd.

Amerikanen waren er tot voor kort van overtuigd dat de geschiedenis maar één kant op kon gaan, in de richting van een liberale ‘open society’. Maar, betoogt Snyder, het is altijd mogelijk dat we afglijden richting een dictatoriaal régime. We moeten alert zijn op signalen die in deze richting wijzen. Daarbij kan onze kennis van de Tweede Wereldoorlog goed van pas komen, ook al zijn historische periodes nooit exact hetzelfde. ‘History does not repeat but it does instruct’, zegt Snyder. Hij wijst, net als Zimbardo, op het belang van anders te durven zijn dan de rest, ook al voelt het vreemd om iets anders te zeggen of te doen. Maar zonder dat ongemak is er geen vrijheid. Op het moment dat je een voorbeeld durft te stellen zullen anderen volgen.

Dat is wat mensen als Ok van der Plas deden. Hij durfde ergens voor te gaan staan, ook al was hij pas begin twintig. Dit wilde hij ook meegeven aan zijn vader. Hij was bang dat deze, een hoge ambtenaar in Nederlands-Indië teleurgesteld in hem zou zijn omdat hij nog weinig bereikt had. ‘Je moet later tegen pappa mij een beetje verdedigen’, schreef hij voor zijn executie aan zijn tante, ‘en zeggen dat het mij spijt dat zijn enige zoon niet geworden is wat hij hoopte, maar dat hij een ideaal heeft gehad en daarvoor zal dragen wat hem is opgelegd, als een man en een echte zoon van zijn vader.’